ساده‌نویسی (۲): استفاده از زبان معیار و زبان گفتار

شما قبل از مشاهده این درس باید اول آزمون میان‌دوره را تکمیل کنید.
لطفا پیش از شروع دوره پرداخت نمائید دوره

آمادگی فنی برای ساده‌نویسی

ساده‌نویسی همان اندازه که هنر است، مهارت است. بنابراین، با تمرین و پشتکار، می‌توان آن را آموخت. در ادامه به تعدادی از عادت‌های نوشتاری اشاره می‌شود که دستاورد آن ساده‌نویسی است.

 

۱- معیارنویسی

نثر معیار، زبان نوشتاری دانش آموختگان، رسانه‌های گروهی و متون درسی در آموزشگاه‌های رسمی کشور است. این زبان، در هر دوره زمانی دگرگون می‌شود، و بر پایه نیازها و عناصر اجتماعی و فرهنگی همان دوره شکل می‌گیرد.

در مقابل زبان معیار، «سبک» قرار دارد. هر نویسنده‌ای اجازه دارد که از زبان رسمی و معیار بگذرد؛ مشروط به آنکه «تَک‌رَوی» او، اصول کلی زبان را به هم نریزد، و از چارچوب‌های کلان بیرون نزند.

البته فراموش نکنید نوشتن در سبک شخصی، نیازمند توانایی‌های ویژه است. چنان که ملاحظه شد، سبک حاصل خبرگی و چیرگی نویسنده، و به نوعی امضای شخصی او است. پس اگر باری به هر جهت نوشتیم، شایسته نیست آن را سبک خود بنامیم.

 

۱-۱- تمرکز بر انتقال پیام

وظیفه اصلی زبان‌ها ارائه پیام و محتوا به رساترین و سرراست‌ترین شکل ممکن است… زبان معیار فارسی می‌کوشد از کناره‌ها بکاهد و به اصل مطلب بپردازد… در مقابلِ زبان معیار، ادبیات را هنر «تعبیر» دانسته‌اند، اما هنرِ زبانِ معیارْ «تبیین» است.

متنی که پیام خود را سریع و مستقیم به مخاطب منتقل می‌کند، از جنس «زبان» است؛ اما انتقال غیرمستقیم پیام، به ویژه اگر خیال‌انگیز باشد، از کارکردهای ادبیات است.

بنابراین، همان طور که در درس‌های قبل یادآور شدیم، در نوشته‌های علمی و غیرتخیلی، تا حد ممکن، از نوشتن تعبیرهای ادبی، باید خودداری کرد، و آفرینش‌های ادبی را مخصوص نثر شاعرانه نگه داشت.

 

۲-۱- پرهیز از کهن‌گرایی (واژه‌های فارسی نامانوس)

کهن‌گرایی در انتخاب واژه‌ها یا ساختارهای دستوری، از دیگر موانع ساده‌نویسی است که باید از آن دوری جست. برخی خوش دارند به جای «مِثل» از «چونان» و «به سان» استفاده کنند، یا واژه‌هایی را به کار ببرند که در زبان گفتاری و نوشتاری امروز، کمتر دیده می‌شود: چُکاد، گجسته، بدسگال و… 

دیگر واژه‌های نامانوس، برخی از واژه‌های نوساز فرهنگستان زبان است که به سختی در دهان می‌گردد: 

که البته فرهنگستان مدعی است که این دو واژه آخر را دیگران ساخته‌، و به آنها نسبت داده‌اند.به هر حال، شماری از واژه‌های ناب پارسی، مانند سرعت‌گیر است. خواننده باید بایستد، و معنی آن را یا از کسی بپرسد، یا در لغت نامه بجوید. همین توقف نابهنگام، ارتباط او را با نوشته قطع می‌کند. با ادامه این وضع، محتمل است که از خیر نوشته بگذرد. 

جالب است بدانید که بسیاری از واژه‌های ورد زبان ما، در مکالمات و مکتوبات روزمره، غیرفارسی است؛ همان طور که برخی از واژه‌های قرآن فارسی است. 

باید بپذیریم گاهی زبان‌های دیگر، در برخی از زمینه‌ها، از زبان فارسی قوی‌تر و غنی‌تر هستند. چه اشکالی دارد گاهی نیز از واژه‌های غیر فارسی استفاده کنیم. بده-بِستان میان زبان‌ها امری رایج است؛ البته به شرطی که به افراط کشیده نشود.

 

۳-۱- میانه‌روی در استفاده از واژه‌های بیگانه

زبان فارسی در طی سالیان دراز، فراز و فرودهای فراوان به خود دیده است. ایران گل سرسبد خاورمیانه است. از زمان‌های دور و دراز، بیگانگان خوش داشتند که به این کشور چهار فصل دست دراز کنند. در نتیجه، شش گوشه این سرزمین، مثل گوشت قربانی، از دوره‌ای به دوره دیگر، دست به دست گشت، و زیر چنگ و دندان این و آن شرحه‌شرحه شد.

همین دست‌درازی‌ها و چنگ‌اندازی‌ها، چه با حمله نظامی، چه با تهاجم فرهنگی، هر بار سیلی از واژه‌های بیگانه را به سوی زبان فارسی سرازیر کرد. از عربی گرفته تا ترکیِ مغولی، روسی، انگلیسی و فرانسوی؛ طوری که امروزه، بیش از نیمی از واژه‌های جاری در گفتار و نوشتار ما، غیر فارسی است. بر همین اساس، حذف آنها ناممکن است.

مثلا آیا می‌دانستید دو واژه «قفس» و «لنگر» یونانی، و دو واژه «سماور» و «سینی» روسی هستند؟ آیا باور می‌کنید این واژه‌های رایج، در اصل فرانسوی هستند:

«آسانسور، آمپول، پاکت، پلاک، پماد، خاویار، دلیجان، زیگزاگ، سیمان، شانس، شوفاژ، شیک، صابون، کادو، کامیون، کاموا، کت، کتلت، کلاس، کمپوت، کمد، کنسرو، کنکور، کنگره، مبل، مغازه، موکت، مانتو، نمره، مامان و…».

با این اوصاف، بسیاری از واژه‌های غیرفارسی، جایگزین‌های فارسی گویا و رسا دارد. بنابراین، ضرورتی ندارد واژه‌های بیگانه را بی‌حساب و کتاب به جای آن بگذاریم.

پیرو همین، یکی از بیماری‌های زبان فارسی در این دوران، گفتن و نوشتن فینگلیش است. بازارِ این زبانِ «شلغم-شوربا» متاسفانه گرم است. جالب آن که واژه‌های بُنجُل و بدل آن، چشم‌گیر و دهان‌پرکن است.

 

مثال ۱:

واوْ! چه قدر نایس شدی!

وای! چه قدر قشنگ شدی!

مثال ۲:

بعد از این که کات کردیم، دپرس شدم.

بعد از جدایی، افسرده شدم.

مثال ۳:

اون مسیج رو خوندی؟ همون که دیشب برات سِند کردم.

اون پیام رو خوندی؟ همون که دیشب برات فرستادم.

مثال ۴:

در رزومه او فعالیت‌‌ ژورنالیستی هم دیده می‌شد.

در پیشینه او فعالیت‌‌های روزنامه‌نگاری هم دیده می‌شد.

 

اگرچه این واژه‌ها مثل نقل و نبات در گفتار بسیاری از ما پخش است، می‌توان از عیب آن چشم پوشید؛ ولی تا حد ممکن، نباید اجازه دهیم نوشته‌های ما به این ویروس آلوده شود. بنابراین، در مرحله بازنویسی، بهتر است دُم آنها را بگیریم و از متن بیرون بیاندازیم؛ مگر آن که ‌این قبیل واژه‌ها و عبارات، در نقل قول‌ها یا دیالوگ شخصیت‌های داستان به کار رفته باشد.

 

۲- استفاده از زبان گفتاری

۱-۲- پرهیز از فعل‌های نوشتاری 

برخی از فعل‌ها، مخصوص نوشته است، و در مکالمات روزمره ما جایی ندارد. بهتر است از آنها استفاده نکنیم؛ مگر هنگام ضرورت.

 

۲-۲- خودداری از درازنویسی

چرا وقتی می‌توان پیام را با کلمات کمتر رساند، واژه‌های بیشتری مصرف کنیم؟ این عارضه، بیش از همه، گریبان فعل را می‌گیرد. فعلْ مهم‌ترین قسمت جمله است. وقتی واژه‌های آن را بیشتر کنیم، معنی‌اش ضعیف‌تر می‌شود. همین غفلت، جمله را سنگین می‌کند.

دکتر پرویز ناتل خانلری، این عیب را «درازنویسی» نام گذاشت. درازنویسی غلط نیست؛ اما مایه پیچیدگی جمله، و باعث بی‌قوارگی آن است؛ مثل آن است که لقمه را دور سر خود بچرخانیم و به دهان فرو کنیم.

 

تمرین: (اختیاری)

با مرور نوشته‌های پیشین خود، نمونه‌های درازنویسی را مشخص کنید، و جایگزین مناسب آن را بیابید.

برای مشاهده تمرین‌های الزامی، روی دکمه آبی رنگ «مرور آزمون درس» در پایین همین صفحه کلیک کنید.

 

تذکر ۱: در صورت نیاز به توضیح درباره مطالب این درس، زیر همه صفحه پرسش خود را مطرح کنید.

تذکر ۲: دروس را باید به ترتیب بخوانید. اگر تا به حال چنین نکردید، به درس اول برگردید، و این کار را انجام دهید. بپس از مطالعه هر درس، روی دکمه «درس را تکمیل کن» کلیک کنید.

تذکر ۳: بعد از مطالعه درس، حتما روی دکمه «مرور آزمون درس» کلیک کنید. همچنین، پس از انجام تمرین‌ها، به همین صفحه بازگردید، و روی دکمه «درس را تکمیل کن» کلیک کنید.

بازگشت به:مهارت‌های نگارشی (پایه)

۳ نظر

  1. کتاب دکتر خانلری رو معرفی می فرمایین؟

    • دکتر خانلری در صفحه ۳۵۶ کتاب «دستور زبان فارسی» درباره درازنویسی توضیح دادند؛ اما فقط چند خط.
      این کتاب رو از اینجا می‌تونید دانلود کنید: http://parsianjoman.org/?p=4831

      البته پیشنهاد می‌کنم در ابتدای نویسندگی، با دستور زبان درگیر نشید.
      یادگیری دستور زبان برای ویراستارها مناسب‌تر است تا نویسنده‌های نوقلم.

  2. ممنون از شما

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *