خانه / فیلمنامه‌نویسی

فیلمنامه‌نویسی

فیلمنامه (screenplay) یا سناریو (scenario)، یک متن فنی و روایی، و یکی از قالب‌های نگارشی است، و از آنجا که هدف از نگارش فیلمنامه ساختن فیلمی بر اساس آن است، بیش از داشتن ارزش ادبی، نقش راهنما یا دستورالعمل را برای گروه سازنده خود دارد. 

از انواع فیلمنامه می‌توان به نوع سینمایی، تلویزیونی، تبلیغاتی، مستند و… اشاره کرد. (فانوس نویسنده، ص ۸۵)

شش تفاوت عمده فیلمنامه با داستان

۱- هدف از نگارش فیلمنامه ساخت فیلمی از روی آن است، حال آنکه داستان با هدف مطالعه نوشته می‌شود. به همین علّت، گاه فیلمنامه را یک متن عقیم و ابتر می‌خوانند؛ طوری که تا زمانی که ساخته نشود، وضعی مشابه طفل به دنیا نیامده دارد.

۲- گفتگوی میان شخصیّت‌ها تنها قسمتی از فیلمنامه است که از زیرِ دست فیلمنامه‌نویس خارج می‌شود، و از زبان بازیگران به گوش و هوش مخاطب می‌رسد.

۳- در فیلمنامه همه توصیفات الزاماً می‌بایست عینی و واقعی باشد؛ اما در داستان توصیفات هم می‌تواند عینی و هم می‌تواند ذهنی و خیالی باشد. به همین دلیل، معمولاً در میان قالب‌های نگارشی، فیلمنامه را متنی زمخت و خشک می‌نامند.

۴- داستان‌نویس خداوندگار جهان داستانی خویش است؛ ولی فیلمنامه‌نویس تنها در نگارش فیلمنامه تا قبل از ساخت آن دخالت و تأثیر دارد؛ مگر این که خودش کارگردان فیلم باشد.

۵- در فیلمنامه تنها می‌توان از زاویه دید سوم شخص، آن هم فقط در زمان حال استفاده کرد؛ اما داستان‌نویس در نگارش داستان با چنین محدودیّتی روبرو نیست.

۶- موقعیت زمانی و مکانیِ فیلمنامه، باید به طور جداگانه و به شکل واضح مشخّص شود. در مقابل، در داستان چنین اشاراتی مرسوم نیست. (فانوس نویسنده، ص ۸۶)

با این توضیحات، من همواره برای شناخت فیلمنامه، و درک تفاوت‌های آن با داستان، به نویسنده‌های نوقلم پیشنهاد کرده‌ام که شماره‌ای از ماهنامه «فیلم‌نگار» را از کیوسک‌های مطبوعاتی تهیّه کنند.

این ماهنامه، در هر شماره، یکی از شاهکارهای سینمایی را با ترجمه فارسی، در اختیار علاقه‌مندان گذاشته است. فیلمنامه را بخوانید. ببینید آیا اصلاً واقعیتِ امر، با آنچه در ذهن دارید، همسان است؟ آیا دوست دارید روزی این طور بنویسید؟

شکل فیلمنامه

متن فیلمنامه مرحله به مرحله دستخوش دگرگونی می‌شود. آنچه در اغلب موارد، در قالب فیلمنامه منتشر می‌شود، «فیلم‌نوشته» است.

شاید گاهی این دگرگونی، از نگارش فیلمنامه تا انتشار آن، هنرآموز فیلمنامه‎نویسی را به دردسر بیندازد؛ زیرا هنرجو اگر بخواهد فیلمنامه بنویسد، باید بداند که محدوده اختیاراتش تا چه اندازه است؛ مثلاً اشاره به نوع قاب، اندازه قاب، نوع حرکت دوربین، وجود یا نبود موسیقی، جلوه‌های بصری مثل فِیْد (fade)، دیزالْو (dissolve) و … در حیطه وظایف او نیست؛ چه بسا دخالت مستقیم در کارِ کارگردان و دیگر عوامل باشد.

با این اوصاف، ظاهر فیلمنامه سه قسمت عمده دارد:

  1. سرْ سکانس
  2. شرح صحنه
  3. دیالوگ

(روی تصویر کلیک کنید تا واضح‎تر ببینید.)

(فانوس نویسنده، ص ۸۷)

۱- سرسکانس

در سر سکانس، به موقعیت مکانی (داخلی/ خارجی) و زمانی (روز/ شب) رویدادها اشاره می‌شود. این توضیحات به فیلمبردار، صدابردار، نورپرداز و دیگر عوامل کمک می‌کند تا موقعیت صحنه را دریابند و برای خلق آن آماده شوند.

توضیح: موقعیّتِ مکانیِ داخلی یا خارجی، جای دوربین را مشخص می‌کند. منظور از فضایِ داخلی، در مکان‌های مسقّف یا محصور مثل پارکینگ، اتاق، زیرزمین، پذیرایی و… است، و منظور از فضای خارجی، مکان‌های باز است که نور طبیعی و صدا در آن به آسانی منتشر می‌شود.

۲- شرح صحنه

شرح صحنه حتماً باید با توصیفات عینی، در زمان حال نوشته شود. توصیفاتی که با حواس پنج‌گانه قابل درک باشد.

مثال: علی می‌رود. علی می‌نشیند. علی‌ می‌خندد. علی فریاد می‌زند. علی بر‌می‌گردد…

نوشتن شرح صحنه در زمان حال، به این علّت است که تمام افعال و اعمال بازیگران، باید محسوس و ملموس باشد. به عبارتی، هر اتفاقی که در فیلمنامه می‌افتد، باید با چشم و گوش قابل درک باشد. فیلمنامه‌نویس برای اشارات ذهنی شخصیّت‌ها، مثل رمان‌نویس آزادی عمل ندارد. 

۳- دیالوگ

دیالوگ تنها قسمت از فیلمنامه است که از قلم فیلمنامه‌نویس تمام و کمال منتشر می‌شود و به دست بازیگران و مخاطب می‌رسد؛ البته این مسئله نباید فیلمنامه‌نویس را به دام خودنمایی و پرگویی بیندازد.

با این توضیحات، اگر به هر دلیل ماهنامه فلیم‌نگار را نیافتید، محض نمونه، می‌توانید فیلمنامه شب سمور، نوشته بهرام بیضایی را از اینجا دانلود کنید.

 

تذکر: ما در پایگاه آموزشی نوقلم، بنا به علل متعدد، فیلمنامه‌نویسی را آموزش نمی‌دهیم. اگر به فراگیری این قالب نگارشی علاقه دارید، روی لینک زیر کلیک کنید:

 

پایگاه آموزشی فیلم‌نوشت